De praktijk

Nadat de politie een verdachte van een strafbaar feit heeft opgepakt, wordt deze verhoord. De politie vraagt hem naar zijn naam, waar hij woont en andere zaken die verband houden met het strafbare feit. Het is natuurlijk belangrijk om te weten te komen hoe het misdrijf is gepleegd en waarom iemand over de schreef is gegaan. De verdachte is niet verplicht om deze vragen van de politie te beantwoorden. In de wet is vastgelegd dat een verdachte het recht heeft om te zwijgen en niet hoeft mee te werken aan zijn eigen veroordeling.

 
Een verdachte wordt aangehouden

Het procesverbaal

Van alle stappen die de politie en de officier van justitie zetten in verband met het onderzoek naar een verdachte van een misdrijf wordt een verslag (een procesverbaal) gemaakt. Er worden ook documenten gemaakt van het verhoor van de verdachte, van verklaringen van getuigen, van het sporenonderzoek en van wat de politie zelf heeft gezien.

 
Sporenonderzoek

Voor een eerlijke rechtsgang is het belangrijk dat de rechter later kan controleren of de politie en de officier van justitie zich tijdens het onderzoek wel aan de wet hebben gehouden. Alle verslagen en documenten samen vormen een strafdossier.

De officier leest het procesverbaal door dat hij van de politie heeft ontvangen. Hij beoordeelt of er voldoende grond bestaat om de verdachte te vervolgen.

De officier kijkt onder andere naar wat de verdachte heeft gedaan. Welke wet is overtreden? Heeft de verdachte opzettelijk de wet overtreden? En is het ten laste gelegde strafbare feit zo erg dat de verdachte voor de rechter moet worden gebracht?

Soms zal de officier de conclusie trekken dat er te weinig reden is om een verdachte te vervolgen. Omdat er bijvoorbeeld te weinig bewijs is of omdat het ten laste gelegde niet ernstig genoeg is. In dat geval zal de officier de zaak terzijde schuiven (met een moeilijk woord wordt dit ook wel seponeren genoemd). De verdachte wordt dan ontslagen van strafvervolging en is vrij om te gaan en te staan waar hij wil.

Als de officier echter van mening is dat er voldoende grond aanwezig is om een verdachte verder te vervolgen dan wordt deze hiervan op de hoogte gesteld. Een reden om de verdachte verder te vervolgen kan zijn dat getuigen de verdachte herkend hebben of omdat zijn vingerafdrukken op de plaats van het misdrijf zijn gevonden.

Zodra de officier van justitie voldoende belastend materiaal heeft verzameld om de verdachte voor de rechter te brengen, reikt hij de verdachte een dagvaarding uit om voor de rechter te komen. Hij moet voor de rechter verschijnen.

In de dagvaarding staat de naam van de verdachte, waar hij is geboren en waar hij woont. Verder wordt beschreven wat voor misdrijf hem of haar ten laste wordt gelegd, waar en hoe laat het misdrijf is gepleegd en de omstandigheden waaronder het misdrijf heeft plaatsgevonden.

Welke rechter

Heeft de verdachte iets gedaan waarvoor de rechter niet meer dan één jaar gevangenisstraf op zal leggen (bijvoorbeeld omdat deze een politieagent heeft beledigd of omdat een automobilist teveel alcohol heeft gedronken) dan wordt er recht gesproken door één rechter, de enkelvoudige kamer genoemd. Staat de verdachte terecht voor een ernstig misdrijf (zoals inbraak met geweld of mishandeling) dan zijn er drie rechters die rechtspreken. Dit heet de meervoudige kamer.

 
Meervoudige kamer: in het midden de stoelen van de drie rechters. De aanklager zit links, voor de rechters de beklaagdenbank waar de verdachte moet plaatsnemen en rechtsvoor de bank van de advocaat.

De advocaat

Omdat gerechtelijk procedures vaak heel ingewikkeld zijn, is het voor een verdachte belangrijk dat deze wordt bijgestaan door een deskundig iemand die alle regels en wetten kent. Dit is de advocaat van de verdachte. Iedere verdachte heeft het recht om zich door een advocaat naar keuze te laten bijstaan. Als de verdachte geen geld heeft om zelf een advocaat te betalen zal de overheid voor de kosten opdraaien en krijgt hij een pro deo advocaat. De advocaat ziet toe dat zijn cliënt volgens de wet wordt behandeld en komt op voor de belangen van de verdachte. De advocaat mag namens de verdachte het strafdossier inzien en zal op zoek gaan naar bewijzen die in het voordeel zijn van zijn cliënt.

Gaat het om een ernstig misdrijf zoals diefstal met geweld of doodslag dan zal de officier aan een rechter (rechter commissaris) vragen om de verdachte in voorarrest vast te houden. De rechter commissaris toetst of er aan alle wettelijk voorschriften is voldaan om gevangenhouding van de verdachte te rechtvaardigen. De verdachte kan maximaal 110 dagen worden vastgehouden. Daarna moet volgens de wet de rechtszaak beginnen.

Zie ook de fotoreportage van het bezoek dat Vetverkeerd bracht aan het huis van bewaring in Scheveningen

Onderzoek naar de verdachte

Nadat een verdachte door de politie is opgepakt kan het soms nog wel maanden duren voordat deze opgeroepen wordt om voor de rechter te verschijnen. In de meeste gevallen komt dit doordat er nog onderzoek gedaan moet worden naar de verdachte of omdat er nog meer bewijs wordt verzameld. Soms moet je wachten tot een rechtszaal vrij is om de zaak te behandelen omdat er nog strafzaken op de plank liggen.

 
Medewerker Nederlands Forensisch Instituut (NFI)

Complexe zaken

Sommige zaken zijn zo complex dat er veel tijd en mankracht nodig is om al het bewijs op orde te krijgen. Het is bijvoorbeeld soms erg lastig om een slimme fraudeur te ontmaskeren. Bankrekeningen in binnen- en buitenland moeten worden uitgepluisd. Omdat de verdachte vaak actief is op meerdere terreinen, en de politie niet overal verstand van kan hebben, moet zij er soms experts bij halen. Een club van experts is bijvoorbeeld het Nederlands Forensisch Instituut (NFI). Zij verrichten onderzoek naar sporen die kunnen helpen om een misdrijf op te lossen. Zij kunnen bijvoorbeeld aan de hand van een enkele haar bepalen of de bezitter een man of vrouw is geweest en hoe oud de persoon in kwestie was toen hij de haar verloor.

 
Het NFI onderzoekt onder andere vingerafdrukken en DNA-sporen

Verwarde verdachte

Soms kan het gebeuren dat de verdachte geestelijk niet in orde is. Bijvoorbeeld omdat de verdachte verward overkomt of omdat de rechtbank het vermoeden heeft dat de verdachte op het moment van het misdrijf niet goed wist wat hij deed. De verdachte wordt dan een tijdje opgenomen in een speciale psychiatrische inrichting voor uitgebreid onderzoek. Als blijkt dat de verdachte geestelijk niet in orde is zal dit van invloed zijn op het vonnis van de rechtbank.

De hoofdrolspelers in de rechtszaal zijn de rechter, de officier van justitie en de verdachte met zijn advocaat. Verder is er een griffier die nauwkeurig opschrijft wat er in de rechtszaal wordt gezegd.

De parketpolitie zit er ook en zorgt dat de rechtbank ongestoord zijn werk kan doen. Het is namelijk niet de bedoeling dat het publiek zich met de rechtspraak bemoeit. Als het gaat om emotionele zaken als mishandeling of verkrachting kun je je wellicht voorstellen dat het voor dader, slachtoffer, familie en vrienden soms erg moeilijk is om zich afzijdig te houden.

 

De zitting begint

De officier zit, vanuit de zaal gezien, altijd links van de rechter. De rechter zit vaak op een verhoging in het midden en de verdachte en de advocaat zitten in de beklaagdenbank voor de rechter.

De rechter opent de zitting en geeft het woord aan de officier. De officier (ook wel aanklager genoemd) vertelt waar de verdachte van wordt verdacht. Vervolgens zal de rechter aan de betrokkenen vragen stellen over wat er is gebeurd. Hij zal aan de verdachte vragen waarom hij iets heeft gedaan en wat hij of zij er zelf van vindt. Als de rechter dit noodzakelijk acht zullen er ook getuigen en/of deskundigen worden gehoord. De rechter zal uiteindelijk een oordeel moeten vellen over de verdachte en zal, om dit zo goed en eerlijk mogelijk te doen, natuurlijk het naadje van de kous willen weten.

Requisitoir

Als de rechter alles heeft gehoord wat er over de zaak te zeggen valt, geeft hij weer het woord aan de officier. Die gaat vervolgens staan om zijn betoog te houden. Dit wordt het requisitoir genoemd. Hij vertelt nog eens uitvoerig wat er volgens hem allemaal is gebeurd en waarom hij van mening is dat de verdachte een straf moet krijgen. Hij sluit zijn betoog af met het eisen van een straf tegen de verdachte.

Vervolgens zal de advocaat zijn kijk op het gebeuren geven en uitleggen waarom hij vindt dat de officier van justitie het bij het verkeerde eind heeft. Hij zal bijvoorbeeld kunnen zeggen dat zijn cliënt helemaal niet schuldig is of dat zijn cliënt niet goed wist wat hij deed en dat deze zijn daden niet kon overzien. Dit noemen we het pleidooi.

Als laatste krijgt de verdachte de gelegenheid om nog iets te zeggen. De verdachte kan dan bijvoorbeeld spijt betuigen in de hoop dat de rechter hem niet te zwaar zal straffen of juist zeggen dat hij onschuldig is en dus helemaal geen straf verdient.

Als iedereen zijn zegje heeft gedaan trekken de rechters zich terug om te beraadslagen over de zaak. Zij praten alles nog eens goed door en wegen alle feiten tegen elkaar af. Na twee weken doet de rechtbank (meervoudige kamer*) uitspraak en wijzen zij vonnis. Dit kan betekenen dat de verdachte een straf opgelegd krijgt of vrijgesproken wordt.

*Een enkelvoudige kamer doet direct na de zitting uitspraak.

Waarom wordt de dader gestraft?

Waarom krijgt iemand eigenlijk straf en wat is het nut daarvan? Met de straf wil de rechter de dader van een misdrijf duidelijk maken dat deze fout is geweest. De straf heeft tot doel om te voorkomen dat die persoon in de toekomst weer in de fout zal gaan. De straf is ook een signaal naar iedere inwoner van Nederland dat je niet straffeloos de wet kan overtreden. De straf heeft ook betekenis voor het slachtoffer van een misdrijf. Als jouw mobieltje of fiets wordt gestolen kan het een troost zijn dat, wanneer de dader gepakt wordt, hij een straf opgelegd krijgt.

Wat voor straffen zijn er?

De rechter kan verschillende straffen opleggen. Zo kan hij een geldboete of een onvoorwaardelijke gevangenisstraf opleggen. Dit betekent dat de veroordeelde zijn gehele straf in de gevangenis moeten uitzitten.
Als de rechter een voorwaardeelijke gevangenisstraf oplegt hoeft de veroordeelde niet naar de gevangenis. Deze straf dient als stok achter de deur om de schuldige op het rechte pad te houden. Als hij in de toekomst nog een keer hetzelfde misdrijf begaat weet hij dat hij een onvoorwaardelijke straf zal krijgen.

De gevangenisstraf wordt uitgevoerd door de Dienst Justitiële Inrichtingen (bezoek ook eens de jeugdsite van de DJI www.dji4kids.nl)


Foto: De Scheveningse penitiaire inrichting

Als het gaat om een licht vergrijp dan kan de rechter ook een taak- of leerstraf opleggen.
Een taakstraf kan bijvoorbeeld bestaan uit het opmaken van bedden in een ziekenhuis of het opruimen van afval in het park.
Een leerstraf is er opgericht om de veroordeelde bepaalde sociale vaardigheden bij te brengen. Omdat criminelen vaak onzekere mensen zijn die door het plegen van misdrijven in de gratie van vrienden proberen te komen kan het goed zijn om de goede kanten van een persoon te benadrukken. Eigenwaarde is natuurlijk voor iedereen hartstikke belangrijk.

Maatregelen

De officier van justitie kan bij de straf ook een maatregel eisen. Voorbeelden zijn:

• De ontnemingsmaatregel. Deze maatregel maakt het de rechtbank mogelijk om de winst die uit misdaad is verkregen van de dader af te pakken.
  
• Het straatverbod. Deze maatregel kan opgelegd worden als iemand een ander steeds lastig valt. Bijvoorbeeld een afgewezen vriendje die zijn ex het leven zuur maakt.
  
• De schadevergoeding. Het is natuurlijk belangrijk dat de schade die de dader aan het slachtoffer heeft toegebracht zoveel mogelijk wordt vergoed. Het kan hierbij gaan om schade aan spullen (materiele schade) maar het kan ook gaan om psychische schade (immateriele schade) Voor een dader kan het ook goed zijn dat deze geconfronteerd wordt met het leed dat hij heeft veroorzaakt. Het opdraaien voor de schade is dan een hele directe manier om boete te doen.
  
• Terbeschikkingstelling (TBS). Als de rechtbank van oordeel is dat de verdachte psychisch ziek is en dit de oorzaak is van zijn misdadige gedrag, zal de rechtbank een zogenaamde terbeschikkingstelling opleggen. De man of vrouw hoeft dan niet naar de gevangenis maar zal opgesloten worden in een speciale psychiatrische inrichting. De patiënt mag daar pas uit als de rechtbank zeker is dat hij of zij genezen is. Het komt echter wel voor dat zo'n persoon zo ziek is dat hij zijn leven lang in een TBS kliniek opgesloten zal moeten blijven.