Strafrecht en het OM

Nederland is een democratische rechtsstaat. Het betekent dat de rechten en plichten van iedere burger vastgelegd zijn in de wet. Iedereen moet zich aan de wet houden. Dat geldt voor jou en mij maar ook voor de overheid (zie ook Derdekamer.nl). In een democratie mag iedere volwassene een keer in de vier jaar naar de stembus om zijn eigen bestuurders ofwel volksvertegenwoordiging te kiezen.


De vergaderzaal van de Tweede Kamer

Wetten

Wetten zijn afspraken over allerlei zaken waar wij dagelijks mee te maken kunnen krijgen. Vaak gaat het om heel vanzelfsprekende zaken. Zo staat er in de Wegenverkeerswet dat je licht op je fiets moet hebben als het donker is, en in het Wetboek voor Strafrecht dat je niet mag stelen en een ander niet mag slaan. In de wet staat ook beschreven wat er moet gebeuren als je de wet overtreedt.


Het Binnenhof in Den Haag. Hier zetelt de volksvertegenwoordiging (Tweede Kamer) en de regering

Grondwet

De belangrijkste wet is de grondwet. Daarin zijn de rechten alle Nederlanders vastgelegd. Zo staat er in de grondwet dat je niet gediscrimineerd mag worden op huidskleur, godsdienst, afkomst, sekse, of seksuele voorkeur. En dat je het recht hebt om je mening te laten horen. In de grondwet is verder vastgelegd dat iedereen het recht heeft op een eerlijke rechtsgang. Een verdachte van een misdrijf moet dus ook op een eerlijke manier behandeld worden.

Volgens de wet is in Nederland het Openbaar Ministerie (OM) verantwoordelijk voor de opsporing en vervolging van strafbare feiten. Ook moet het ervoor zorgen dat het vonnis van de rechter wordt uitgevoerd. Bij het OM werken officieren van justitie. Hun taak is om mensen die de wet overtreden op te sporen en voor de rechter te brengen.


De officier van justitie in de rol van aanklager

Ministerie

Op een ministerie werken ambtenaren die veel weten van een bepaald onderwerpen zoals gezondheidszorg, verkeer, volkshuisvesting, defensie, onderwijs en justitie. Aan het hoofd van een minsterie staat de minister. Op de verschillende ministeries worden wetten gemaakt die met het werkterrein van het betreffende minsterie te maken hebben. Zo wordt bijvoorbeeld de wegenverkeerswet gemaakt door het Ministerie van Verkeer en Waterstaat.

Het OM is geen ministerie

Het OM is eigenlijk geen goede naam want het is helemaal geen ministerie. Zo maakt het geen wetten en staat er aan het hoofd geen minister maar een college van vier procureurs-generaal. Zij vormen het bestuur van het OM. Samen met de rechtbank maakt het OM deel uit van de zogenaamde rechterlijke macht.

Wie controleert het OM?

De minister van Justitie is politiek verantwoordelijk voor het OM. Dat wil zeggen dat wanneer het OM zijn werk niet goed doet, de minister aan de volksvertegenwoordiging en de regering moet uitleggen wat er fout is gegaan.

Het is voor het OM en de politie niet altijd mogelijk om alle strafbare feiten evenveel aandacht te geven. Dus moeten er keuzes gemaakt worden. Zo zal het oplossen van een zwaar misdrijf zoals een diefstal waarbij geweld gebruikt is meer aandacht krijgen dan een eenvoudige fietsendiefstal. In overleg met de minister van Justitie bepaalt het OM welke strafbare feiten de meeste aandacht moeten krijgen.

Plaatselijk beleid

Omdat iedere regio zijn eigen problemen kent, kan het beleid plaatselijk verschillen. Zo kan een grensplaats veel last hebben van drugstoeristen terwijl een andere plaats veel problemen heeft met criminele jongeren. Plaatselijk beleid wordt daarom door de hoofdofficier gemaakt in overleg met de burgemeester en de politiecommissaris. Zij houden regelmatig 'driehoeksoverleg' over de manier waarop de criminaliteit in een stad of regio het best bestreden kan worden.

 
Burgemeester van Amsterdam Job Cohen

Bij het OM werken officieren van justitie. De officier bepaalt hoe de politie te werk moet gaan als de wet wordt overtreden. De officier is ervoor verantwoordelijk dat het onderzoek naar een verdachte van een strafbaar feit volgens de wet gebeurt.


De officier van justitie of aanklager in de rechtszaal

Eenvoudige zaken

Soms is het werk van de officier niet zo ingewikkeld. Als een dief bijvoorbeeld op heterdaad wordt betrapt, neemt de politie hem mee naar het bureau. De politie ondervraagt de verdachte op het politiebureau om te weten te komen hoe hij heet, waar hij woont en waarom hij gestolen heeft. Hierna wordt de zaak aan de officier van justitie voorgelegd. De officier beslist wat er verder met de verdachte moet gebeuren. Of hij een boete opgelegd zal krijgen of dat hij/zij zich voor de rechter moet verantwoorden.

Ingewikkelde zaken

Wanneer een zaak complexer is of als er geen direct bewijs is tegen de verdachte, is de rol van de officier van justitie van meer betekenis. Hij of zij zal bijvoorbeeld moeten beoordelen of het nodig is om de telefoon van een verdachte af te luisteren en moeten kijken of er voldoende grond is om bij een verdachte huiszoeking te doen.

Bij deze beslissingen laat de officier zich leiden door wat in de wet staat. In de wet staat bijvoorbeeld precies omschreven in welke gevallen de politie de telefoon van een verdachte mag afluisteren en in welke gevallen de verdachte opgesloten mag worden. Ook moet de officier van justitie, als er in een onderzoek helemaal geen aanknopingspunten zijn die kunnen leiden tot een oplossing, beslissen om het onderzoek te stoppen.